Art. 55 § 1(1) kp. nie zawiera określenia przypadków „ciężkiego naruszenia przez pracodawcę jego podstawowych obowiązków wobec pracownika.” Oznacza to, iż prócz przytoczonych, określanych przez kodeks pracy jako podstawowe, obowiązków pracodawcy, których zawinione naruszenie przez niego może stanowić podstawę rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika, inne jeszcze działania lub zaniechania pracodawcy mogą też stanowić podstawę takiej decyzji pracownika. Można wśród nich wymienić niewypłacanie w terminie wynagrodzenia, naruszenie przepisów o ochronie pracy kobiet czy młodocianych, przepisów o czasie pracy. W razie sporu, czy rzeczywiście doszło do ciężkiego naruszenia obowiązków przez pracodawcę, ciężar dowodu spoczywa na pracowniku.
Oświadczenie o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia pracownik powinien złożyć na piśmie i podać w nim przyczynę swojej decyzji. Decyzję taką pracownik musi podjąć w nieprzekraczalnym terminie jednego miesiąca od powzięcia wiadomości o zachowaniu pracodawcy stanowiącym przyczynę rozwiązania umowy. Rozwiązanie umowy w tym trybie przez pracownika wywołuje takie skutki prawne, jak wypowiedzenie umowy przez pracodawcę z zachowaniem ustawowego terminu. Rozwiązanie umowy następuje ze skutkiem natychmiastowym, a pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, a jeżeli umowa była zawarta na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy - za dwa tygodnie.

Przesłankami, od których zależy odszkodowanie, są - rozwiązanie przez pracownika umowy bez wypowiedzenia oraz dopuszczenie się przez pracodawcę ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika, a nie samo tylko powołanie się przez pracownika w piśmie rozwiązującym umowę, że pracodawca dopuścił się takiego naruszenia. Gdy takiego naruszenia nie było, roszczenie po stronie pracownika nie może powstać i wobec tego pracodawca nie ma obowiązku wypłacenia odszkodowania.

Ponieważ rozwiązanie umowy w tym trybie przez pracownika jest w skutkach prawnych traktowane tak jak wypowiedzenie z zachowaniem okresu wypowiedzenia dokonane przez pracodawcę, tak też powinno być ono określone w świadectwie pracy. Jeżeli rozwiązanie umowy przez pracownika było zgodne z prawem, pracodawca jest obowiązany wypłacić pracownikowi odszkodowanie za okres wypowiedzenia (przy umowach na okres próbny i czas nie określony) lub za dwa tygodnie, gdy rozwiązaniu ulegnie umowa na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy. Odmowa wypłacenia odszkodowania uzasadnia wystąpienie przez pracownika z roszczeniem do sądu pracy.